Η Ημέρα της Μαμής: Έπρεπε, είπαν, να παρακολουθήσω οπωσδήποτε ένα πολύ περίεργο έθιμο. Έτσι, κάποια χρόνια πριν, με κάλεσαν επίμονα σε ένα μικρό χωριό της Μακεδονίας. Είχα ενημερωθεί για τον χιονιά που θα επικρατούσε, όμως με είχε φάει και η περιέργεια. Όπως άλλωστε μου επαναλάμβαναν με θέρμη,
καθ’ όλη την διάρκεια του έθιμου, δεν θα βρισκόμουν καθόλου στην ύπαιθρο, διότι …δεν θα μου το επέτρεπαν(!).
‘’Ποιοι;’’ ρωτούσα.
‘’Μα, οι γυναίκες’’, μου απαντούσαν..
Και με έπεισαν. Πήγα.

Το χωριουδάκι, αν και λευκοντυμένο, είχε κόσμο. Όταν έφτασα, μία ημέρα πριν το έθιμο, δεκάδες κάτοικοι πήγαιναν κι έρχονταν, αψηφώντας το κρύο. ‘’Τουλάχιστον, δεν θα βαρεθώ’’, σκέφτηκα. Όταν όμως την επόμενη, 8 Ιανουαρίου, το πρωί, έκανα να πάω στο καφενείο, δεν υπήρχε ψυχή.

‘’Πού είναι ο κόσμος;’’ ρώτησα τον καφετζή.

‘’Δεν σας είπαν;’’ μου απαντά,
‘’Σήμερα όλοι οι άνδρες κλείνονται στα σπίτια, δεν τολμά κανείς να κυκλοφορήσει, λένε πως αν εκείνες βρουν έξω κάποιον, θα τον ξεγυμνώσουν στα σίγουρα, κι εγώ θα φύγω, εσάς περίμενα, οι γυναίκες έδωσαν άδεια μόνο εσείς να είστε έξω για να δείτε το έθιμο και πάλι καλή τύχη’’, είπε με μιαν ανάσα, φέρνοντάς μου έναν καφέ και λίγο ψωμί, τυρί και ρακή για να κολατσίσω. ‘’Το προτελευταίο σπίτι σε ετούτον τον δρόμο, είναι το σπίτι της μαμής, μου λέει δείχνοντάς μου ένα ανηφορικό δρομάκι, ‘’εκεί θα πρέπει να πάτε’’ και έφυγε αφήνοντάς με μόνο και ..ανήσυχο. Μα όχι για πολύ..

Σε λίγο, πέρασαν βιαστικά από μπροστά μου δυο γυναίκες κρατώντας στα χέρια από μία πλάκα σαπούνι και από μία πετσέτα. Τις ακολούθησα στο ανηφορικό δρομάκι. Στον δρόμο συναντούν κι άλλες γυναίκες, νέες όλες, που βαστούν τα ίδια. Και όλες μπαίνουν στο ίδιο σπίτι. Στης μαμής.

Εκείνη στέκεται ορθή στη σάλα, μπροστά της το μεγάλο τραπέζι και επάνω μία εμαγιέ λεκάνη.
Κάθε μία από τις επισκέπτριες, σαν έρθει η σειρά της, πλένει με το σαπούνι που έφερε τα χέρια της μαμής (την αποκαλούν και μπάμπω), τα ξεπλένει και τα σκουπίζει με την πετσέτα που έφερε. Σαπούνι και πετσέτα, προσφέρονται σαν δώρο στην μαμή, για να τα χρησιμοποιεί μετά από κάθε γέννα..

Η μαμή, στην συνέχεια, τις κερνά από ένα ποτήρι ρακή και ετοιμάζουν το ‘’φλάμπουρο’’ (φαλλικό σύμβολο),
που είναι μία ρόκα με δεμένα επάνω της μήλα και μανταρίνια. Ύστερα πηγαίνουν όλες στα σπίτια τους. Εκεί ετοιμάζουν του κόσμου τα καλούδια και προς το μεσημέρι επιστρέφουν καλοντυμένες στης μαμής. Πρώτα την στολίζουν με σταφίδες, ξερά σύκα, πλεξίδες από σκόρδα, πιπεριές και ψεύτικα λουλούδια, (παλιότερα, μου είπαν, και με φλουριά που στο τέλος τα έπαιρναν πίσω), μετά στρώνουν το τραπέζι με τα λογιών – λογιών φαγητά που έφεραν, πίτες, κοτόπουλα, γάλατα, χαλβάδες κι ένα θεός ξέρει πόσους ακόμη μεζέδες και τέλος, τρώνε και πίνουν κρασί (πολύ), τη μια με πειράγματα, άσεμνα υπονοούμενα, γέλια και πιπεράτα ‘’μασάλια’’, την άλλη με τραγούδια σεμνά μα και ‘’αχαμνά’’.

Όταν το κέφι φτάσει στο αποκορύφωμα, κάνουν σινιάλο στον οργανοπαίκτη (τον …μοναδικό άνδρα), ξεκινά αυτός την γκάιντα, βάζουν μπροστά τη μπάμπω και ξεκινούν τον χορό. Στην αρχή κάπως ευπρεπώς, μέσα στο σπίτι. Μετά όμως…

Ξεχύνονται μισομεθυσμένες στους έρημους δρόμους του χωριού, με αστεϊσμούς, δήθεν φοβέρες προς τους άφαντους άνδρες και αθυροστομίες και με μάτια που αστράφτουν, χορεύουν, χορεύουν, χορεύουν… Ως αργά τη νύχτα. Οπότε καταχαρούμενες και εξαντλημένες, επιστρέφουν πια στα σπίτια τους. Την άλλη μέρα, συνεχίζουν όπως πριν την καθημερινότητά τους…

______________________________________________________________

Το έθιμο είναι βαλκανικό.

Το 1923, μετά τις σημαντικές αλλαγές που έφεραν οι βαλκανικοί πόλεμοι, έγινε μία μεγάλη ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλήνων και Βούλγαρων. Οι Έλληνες χωρικοί που εγκατέλειψαν τότε την ..παλιά Θράκη
και εγκαταστάθηκαν στην Μακεδονία, κυρίως στην κεντρική αλλά και νοτιότερα, έφεραν μαζί το ωραιότατο αυτό έθιμο, που συνέχιζαν να το εορτάζουν την τρίτη ημέρα των Θεοφανίων.

Η μαμή, απολάμβανε ανέκαθεν ιδιαίτερης εκτίμησης μεταξύ των κατοίκων μικρών κοινωνιών και ήταν πάντα ένα πρόσωπο σεβαστό, που συμβόλιζε απερίφραστα την τεκνογονία. Ίσως το έθιμο να καθιερώθηκε, φανερώνοντας και την ανάγκη των ανθρώπων να τιμούν την γυναίκα, πράγμα που γίνεται με παρόμοιους εορτασμούς και πολλών ευρωπαϊκών λαών. Ευκαιρία να προστατεύουν την γυναικεία φύση και την μητρότητα
καθώς και να ανανεώνουν την υποταγή τους προς αυτές, δεν έχαναν και οι αρχαίοι Έλληνες με γιορτές όπως τα Θεσμοφόρια και τα Αλώα. Δεν είναι επίσης τυχαίο, που σχεδόν κάθε παρόμοιος εορτασμός, έχει τοποθετηθεί από τον λαό αμέσως μετά την όποια θεϊκή γέννηση ή βάπτιση..

Ηλίας Μπουντούρης

________________________________________________________________

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

– Γεώργιος Μέγας – Φιλόλογος, Λαογράφος (1893-1976)
Επετηρίδα του Λαογραφικού Αρχείου (νυν Κέντρου) Ακαδημίας Αθηνών (1952)
– Μαρία Μιχαήλ – Δέδε – Εθνολόγος, Συγγραφέας
Οι διαστάσεις της ‘’γυναικοκρατίας’’ σε μερικά έθιμα – Πρακτικά Γ΄ Συμπόσιου Λαογραφίας (1979)
– Απ. Ποντίκας – Φιλόλογος, Θεολόγος